گام به گام

قالب شعر : مثنوی

از کتاب : مخزن الاسرار نظامی

بیت 1 :

· کودکی از جمله آزادگان رفت برون با دو سه همزادگان

معنی : کودکی از خانواده ی انسان های نجیب و اصیل با دو سه نفر از هم سن و سالهای خودش ، برای بازی کردن ، بیرون رفت .

لغت : از جمله ی : از گروه ، از مجموعه ی / آزدادگان : ج آزاده ، اصیل و نجیب ، جوانمرد / همزادگان : ج همزاد ، هم سن و سال

نکته ی دستوری : کودکی : ساده («ی» در کودکی نکره است.)/ آزادگان و همزادگان : جمع

بیت 2 :

· پای چون در راه نهاد آن پسر پویه همی کرد و درآمد به سر

معنی : وقتی که آن پسر بچّه شروع به حرکت و دویدن کرد ، با سر به زمین خورد.

لغت : پویه کردن : دویدن ، پوییدن

آرایه : پا و سر مراعات نظیر / پسر و سر : جناس / پای در راه نهادن و به سر در آمدن : کنایه

نکته ی دستوری : پویه : مشتق ( پوی + ه )

بیت 3 :

· پایش از آن پویه در آمد ز دست مهر دل و مهره ی پشتش شکست

معنی : به هنگام دویدن ، کنترل خود را از دست داد و مهره ی کمرش شکست و علاقه اش به بازی از بین رفت.

لغت : مهر : عشق و علاقه / مهره ی پشتش : ستون فقرات

آرایه : پا زدست درآمدن ، کنایه از بی اختیار شدن ، کنترل از دست رفت / پا ، دست و دل : مراعات نظیر / مهر دل شکست : کنایه

بیت 4 :

· شد نفس آن دو سه هم سال او تنگ تر از حادثه ی حال او

معنی : به خاطر این حادثه ( زمین خوردن آن کودک ) آن دوستان هم سن و سالش ، احساس ناراحتی و اندوه می کردند.

آرایه : تنگ شدن نفس : کنایه از احساس ناراحتی و اندوه کردن / حال و سال : جناس

نکته ی دستوری : دو سه هم سال : ترکیب وصفی ( دو و سه ، صفت پیشین شمارشی هستند.)

تنگ تر : صفت تفضیلی

بیت 5 :

· آن که ورا دوست ترین بود گفت در بن چاهیش بباید نهفت

معنی : نزدیک ترین دوستش گفت : باید او را در داخل چاهی عمیق ، بیندازیم.

لغت : بن : عمق ، ته / نهفت : پنهان کرد

نکته دستوری : دوست ترین : صفت عالی / « ـَ ش » در چاهیش : مفعول / و را : مخفف او را

بیت 6 :

· تا نشود راز چچو روز آشکار تا نشویم از پدرش شرمسار

معنی : تا این حادثه برای کسی آشکار نشود و ما پیش پدرش شرمنده نشویم.

آرایه : راز و روز : جناس / تکرار « ر » : واج آرایی / راز مانند روز : تشبیه

نکته دستوری : چو : حرف اضافه و روز : متمم / آشکار : دو تلفّظی ( آشکار – آشِکار ) / « ـَ ش »

در پدرش : مضاف الیه

بیت 7 :

· عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود از ایشان یکی

معنی : یکی از بچّه هایی که دشمن او بود ، کودکی آینده نگر و زیرک بود.

لغت : عاقبت اندیش : آینده نگر

نکته دستوری : عاقبت اندیش ترین : صفت عالی و از نظر ساخت ، مرکّب است . ( پسوند « ترین » ، در ساخت کلمه تأثیری ندارد.)

بیت 8 :

· گفت : « همانا که درین همرهان صورت این حال نماند نهان »

معنی : آن کودک آینده نگر گفت قطعا این موضوع در میان این دوستان همراه ، پنهان نمی ماند.

توجه : همرهان : مخفّف همراهان و درین : مخفّف در این ، است.

بیت 9 :

· چون که مرا زین همه دشمن نهند تهمت این واقعه بر من نهند

معنی : چون که از میان همه ی بچّه ها ، مرا دشمن او می دانند ، پس به من بد گمان می شوند.

لغت : تهمت : گمان بد ، افترا / واقعه : حادثه ، اتّفاق

بیت 10 :

· زی پدرش رفت و خبردار کرد تا پدرش چاره ی آن کار کرد

معنی : به سوی پدرش رفت و او را از ماجرا آگاه کرد تا این که پدرش برای آن کار ، چاره ای بیندیشد.

لغت : زی : به سوی

نکته دستوری : زی ( به سوی ) : حرف اضافه / « ـَ ش » در پدرش : مضاف الیه / خبردار : مرکّب

بیت 11 :

· هر که در او جوهر دانایی است بر همه چیزش توانایی است

معنی : هرکسی که در او گوهر دانایی وجود دارد ، توانایی انجام هر کاری را دارد .

لغت : جوهر : گوهر

نکته دستوری : زی ( به سوی ) : حرف اضافه / « ـَ ش » در پدرش : مضاف الیه / خبردار : مرکّب

معنی : هر کسی که در او گوهر دانایی وجود دارد ، توانایی انجام هر کاری را دارد.

لغت : جوهر : گوهر

نکته دستوری : « است » در مصراع اول به معنی وجود دارد ، فعل غیر اسنادی است.

بیت 12 :

· دشمن دانا که غم جان بود بهتر از آن دوست که نادان بود

معنی : دشمن دانایی که سبب غم و اندوه انسان باشد ، از دوست نادان بهتر است.

آرایه : دشمن و دوست : تضاد / بیت ضرب المثل است . / تکرار « ن » : واج آرایی

نکته دستوری : بیت از سه جمله تشکیل شده است. / در بهتر از آن دوست ، فعل « است » حذف شده / بهتر : صفت تفضیلی است که نقش مسندی دارد.

تاریخ ادبیات

مخزن الاسرار : مثنوی مخزن الاسرار ، سروده ی نظامی گنجوی و در حدود 2260 بیت در اخلاق و مواعظ و حکم است که در حدود سال 570 هـ . ق به اتمام رسید.

برای دیدن بقیه درس به ادامه مطلب مراجعه کنید.

خودارزیابی :

1- چاره ی کودک عاقبت اندیش چه بود ؟

این که برود پدر کودک را نقشه ای که بچّه ها کشید بودند آگاه کند تا هم خودش متّهم به کشتن او نشود هم تا فرصت باقی است پدرش کاری برای نجات فرزندش بکند.

2- این بیت فردوسی با کدام بیت ارتباط معنایی دارد ؟ توضیح دهید.

توانا بود هر که دانا بود ز دانش دل پیر ، برنا بود

با بیت یازدهم درس – هر دوبیت می گویند آدم دانا همیشه تواناست.

3- نشانه های دور اندیشی چیست ؟

تشخیص خوب و بد کارها و اقدام به کاری که بهتر است و ضرر و زیانی را متوجّه شخص نمی کند.

4 - ................................

دانش های زبانی و ادبی

نکته ی اول :

به این دو ردیف جمله ، دقت کنید :

الف – دوستم آمد / او رفت / روزها گذشت / تو کتابی داشتی /کتابش را گرفت / آب را ریخت

ب – خورشید بر آمد / او در رفت / بیمار در گذشت / کتابت را برداشتی / نکته ها را فرا گرفت / دیوار فرو ریخت می بینید که فعل های ردیف دوم از یک پیشوند + فعل ساده ساخته شده اند و با فعل ساده ی ردیف اول ، اختلاف معنایی دارند. به این فعل ها فعل های پیشوند ی می گویند. قبلاً خوانده ایم که یکی از راه های واژه سازی به کار گیری « وند » هاست.

نکته : گاه پیشوند هیچ معنای تازه ای به فعل ساده نمی افزاید ولی باز هم فعل پیشوندی حساب می شود . مثل شمرد (برشمرد) گماشت ( برگماشت ) افروخت ( برافروخت ) افراخت ( برافراخت ) و ...

نکته دوم :

داستان های ادبی در دو قالب « منظوم » و « منثور » بیان شده اند که در ادبیات فارسی آثاری چون شاهنامه ی فردوسی ، لیلی و مجنون و خسرو و شیرین نظامی ، مثنوی مولوی و منطق الطیر عطّار ، نمونه های داستان های منظوم و کتاب هایی چون کلیله و دمنه ، مرزبان نامه و سمک عیّار ، نمونه هایی از داستان های منثور هستند.

در داستان های گذشته ، معمولاً شاعر یا نویسنده به نتیجه گیری می پرداخته و در آغاز ، میان یا پایان داستان ، منظور خود را بیان می کرده است و گاه نکته ای را طرح می کرده و برای فهم بهتر آن ، داستانی را به دنبالش می آورده که نظامی در شعر « دوراندیشی » از این شیوه استفاده کرده است.

در اکثر داستان های امروزی هدف و منظور داستان ، بیان نمی شود و دریافت پیام داستان به عهده ی خواننده و مخاطب داستان ، گذشته می شود ضمن این که اغلب داستان های روزگار ما بر خلاف گذشته ، به نثر است.

شاهنامه فردوسی : معروف ترین اثر حماسی ایران که حکیم ابوالقاسم فردوسی آن را در قرن چهارم طی حدوداً 30 سال و تقریباً 60000 بیت سروده است و موضوعش داستان ها و تاریخ ایران باستان است از آغاز تمدّن نژاد ایرانی تا انقراض حکومت ایران به دست عرب ها . این تاریخ طولانی در شاهنامه به سه دوره ی متفاوت ، تقسیم شده است.

1- دوره ی اساطیری از عهد کیومرث تا ظهور فریدون

2- دوره ی پهلوانی از قیام کاوه ی آهنگر تا کشته شدن رستم که طولانی ترین و مهمترین بخش شاهنامه است.

3- دوره ی تاریخی از روی کار آمدن بهمن یا اردشیر تا حمله ی اعراب به ایران.

در شاهنامه از چهار سلسله ، بحث شده است.

1- پیشدادیان 2- کیانیان 3- اشکانیان 4- ساسانیان

لیلی و مجنون : یکی از مثنوی های نظامی گنجوی ، شاعر قرن ششم شامل 4500 بیت که موضوع آن عشق و دلدادگی قیس ( مجنون ) به لیلی بنت سعد است.

خسرو و شیرین : یکی از پنج مثنوی نظامی گنجوی ، شامل 6500 بیت که داستان آن عشق خسروپرویز ، پادشاه ایران ، نسبت به شیرین شاهزاده ی ارمنی است.

منطق الطّیر : منثوی عرفانی عطّار نیشابوری که موضوعش گفت و گوی پرندگان است برای انتخاب پادشاه که هدهد آن ها را به سوی سیمرغ راهنمایی می کند.

سمک عیّار : نوشته ی فرامرزبن خداد ارّجانی ( قرن ششم ) بهترین نمونه ی داستان عامیانه ی فارسی است که اکثر حوادث آن در چین می گذرد و سرآمد قهرمانان و شخصیّت های آن ، سمک است که به عیّاری (جوانمردی) مشهور بوده است.

کار گروهی

1- با مراجعه به یکی از کتاب های داستانی ، درباره ی نتیجه و شخصیّت های آن گفت و گو کنید.

بر عهده دانش آموزان

2- چگونه می توان دوست را از دشمن ، تشخیص داد ؟

با بررسی و نقد گفته ها و کارهای افراد و توجّه به پیامدهای رفتار و کردار آن ها

3- درباره ی چند فعل که با افزودن پیشوند ، معنای دیگری پیدا می کند ، گفت و گو کنید.

نوشتن :

1- پنج نمونه از واژه های غیرساده را از درس بیابید و آن ها را به اجزایشان تقسیم کنید.

عاقبت اندیش ----> عاقبت + اندیش

2- بیت زیر را به نثر روان برگردانید.

عاقبت اندیش ترین کودکی دشمن او بود از ایشان یکی

یکی از ایشان که کودکی عاقبت اندیش بود ، دشمن او بود.

3- با واژه های زیر یک بند بنویسید.

دانایی ،توانایی ، سربلندی ، چاره اندیشی

این که در مجموعه ی اشعار و ضرب المثل های ما که « توانا بود هر که دانا بود » بیانگر این است که اگر انسان از علوم و فنون روز آگاه و نسبت به تشخیص درست و غلط کارها توانا باشد بدون شک می توان با سربلندی ، تمام ابعاد زندگی خود و نزدیکانش را پیش ببرد و در مسائل و مصائب زندگی ، چاره اندیشی کند و توانایی خود را در پرتو دانایی و آگاهی به اثبات برساند.

4- نمونه دیگری از دور اندیشی و دوستی را که خود تجربه کرده اید یا شنیده اید ، بنویسید.

بر عهده خود دانش آموزان

5- با افزودن پیشوند مناسب به هر یک از فعل های زیر یک جمله بنویسید.

پرسید – زد – گذشت – رفت

پرسید – بازپرسید : طبیب احوال بیمارش را باز پرسید.

گذشت – در گذشت : پدرش پس از سال ها بیماری ، تابستان امسال درگذشت.

زد – برزد : آستین لباسش را به آرامی برزد / برزند از مشرق ، تیغ آفتاب

رفت – فرورفت : غوّاص به عمق دریا فرورفت.

6- املا

در نوشتن کلمات عربی نیازی به نوشتن همزه ی پس از الف آن ها نیست لذا بهتر است بنویسیم :

« املا ، انشا ، امضا ، اجرا ، انحنا ، استثنا ، اهدا ، ... »

نکته : کلمات « ماء » و « داء » ( بیماری ) استثنا هستند و باید همزه ی آن ها را نوشت.

دوستان عزیز لطفا اگر وبلاگ کارتون رو

راه  انداخته در قسمت امکانات وب زیر

علامت چابگر روی وبلاگ برتر کلیک کنید و

امتیاز دهید. اگر به عنوان وبلاگ برتر

انتخاب شم  انشا هارو هم میزارم